پاسخ از اين سؤال ذهنى فرمود : « و اگر خدا مىخواست همه را يك جور خلق مىكرد . . . » ( و ان شاء اللَّه به زودى روشن مىگردد كه چرا خدا نخواست ) . * ( « وَلكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِه وَالظَّالِمُونَ ما لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ » ) * - كلمه « لكن » به اصطلاح استدراك است ، مىخواهد بفرمايد ممكن نيست تمامى بشر امتى واحده باشند ، به اين بيان كه سنت خداى تعالى بر اين جارى شده كه مردم يكسان نباشند ، و نخواسته كه يكسان و يك جور باشند ، و دليل بر اينكه مىخواهد بفرمايد سنت هميشگى خدا چنين است ، جمله * ( « يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ » ) * است كه چون با صيغه مضارع آمده بر استمرار دلالت دارد ، و مىفهماند كه خدا همواره چنين است ، نه براى يك بار و دو بار ، و گر نه مىفرمود : « و لكن أدخل من يشاء » و يا عبارتى نظير آن . در اين آيه شريفه بين « من يشاء » و « الظالمون » مقابله افتاده ، و اين خود مىفهماند كه مراد از « من يشاء » غير ظالمين است ، در نتيجه معنا چنين مىشود : خدا غير ظالمين را داخل رحمت خود مىكند ، و اما ظالمين يار و مددكارى ندارند . حال ببينيم منظور از « ظالمين » چيست ؟ در سوره اعراف ظالمين را به معاندينى كه منكر معادند تفسير نموده مىفرمايد : « فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ بَيْنَهُمْ أَنْ لَعْنَةُ اللَّه عَلَى الظَّالِمِينَ الَّذِينَ يَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه وَيَبْغُونَها عِوَجاً وَهُمْ بِالآخِرَةِ كافِرُونَ » « 1 » . و از سوى ديگر بين « داخل كردن در رحمت خود » و بين « ولى و ياور نداشتن كفار » مقابله انداخته ، و مىفهماند آنهايى كه داخل در رحمت خدا مىشوند ، هم ولى دارند كه وليشان خداست ، و هم نصير . و در مقابل آنهايى كه ولى و ناصر ندارند داخل در رحمت او نمىشوند ، و نيز مىفهماند مراد از رحمت ، بهشت است ، و لازمه نداشتن ولى و ناصر ، جهنم است . در نتيجه حاصل معناى آيه اين مىشود كه : خداى سبحان نبوت و انذار را كه نتيجه وحى است بدين جهت مقدر و مقرر كرد كه مىدانست به زودى يعنى در قيامت مردم دو دسته مىشوند ، لذا مقدر كرد تا مردم از داخل شدن در زمره دوزخيان بپرهيزند . و اگر خدا مىخواست همه را يك امت قرار مىداد و همه يك جور مىشدند ، و در قيامت دو دسته نمىگشتند ، و آن وقت ديگر علت و بهانه اى براى فرستادن انبياء و انذار خلق

--> ( 1 ) پس جار زنى در بين آنان جار مىزند كه لعنت خدا بر ظالمان ، يعنى آنهايى كه از راه خدا جلوگيرى مىكنند و آن را كج و معوج مىخواهند ، و نيز به آخرت كفر مىورزند . سوره اعراف ، آيه 44 و 45 .